Vì sao nhiều trường đại học hàng đầu của Mỹ theo mô hình hoạt động không vì lợi nhuận?

Trần Đức Cảnh – Chuyên gia Giáo dục Hoa Kỳ

                                     Thành viên Hội Đồng Quốc Gia Giáo dục & PTNNL (2016-2021)

 

Hoa kỳ có trên 600 trường đại học lớn nhỏ theo mô hình phi lợi nhuận (non-profit .. theo Điều luật 501© 3 …) trên tổng số khoảng 4.500 trường, và đóng vai trò rất lớn cho giáo dục Hoa Kỳ và thế giới. Điển hình là 20 trường (university) hàng đầu của Mỹ và 90/100 trường (college 4 năm) hàng đầu của Mỹ theo mô hình này. Các nước Âu Châu, Canada, Úc .. cũng có mô hình và hướng phát triển tương tự.

Tiêu chí của trường KVLN ở Hoa Kỳ là gì?

(1) Không có tính chủ sở hửu (tức nhiên không có cổ đông và chia cổ tức);

(2) Tính giải trình cho xã hội rất cao (mỗi năm trường phải có báo cáo hoạt động và tài chính), công bố công chúng và nộp cho văn phòng Thư ký của bang.

Ai chịu trách nhiệm khi trường phi lợi nhuận không có chủ sở hữu? 
Hội đồng quản trị (HĐT) là bộ phận có quyền hành và trách nhiệm cao nhất của trường, quyết định các chính sách, công việc lớn của trường. HĐQT thuê Hiệu trưởng điều hành và quản lý trường. HĐQT phân chia công việc và trách nhiệm cho các tiểu ban chuyên môn, nên công việc thường nhẹ và nhịp nhàng.
Một số trường có thêm Hội đồng Tín thác (Board of Trustee) để kiểm soát và giám sát tài sản của tổ chức trường. Họ làm việc thường xuyên với HĐQT, nhưng không xen vào các quyết định, chính sách, quản lý trường, ngoại trừ liên quan đến tài sản của trường.

HĐQT trường được tổ chức như thế nào? 
Hầu hết các đại học phi lợi của Hoa Kỳ đả có ít nhất 50 năm tuổi, nên HĐQT trường mang tính thừa kế nhiều hơn là sáng lập ban đầu. Người/nhóm sáng lập trường thường là HĐQT đầu tiên, sau đó chuyển giao qua nhiều thế hệ. HĐQT tự chịu trách nhiệm (self-regulated) có nội quy hoạt động (by-laws) và các quy định khá chặt chẽ cho chính họ và cho hoạt động trường nói chung. Mỗi trường có thể khác nhau ít nhiều trong quy chế hoạt động. Vi phạm các Quy định có thể xem như là phạm luật (có thể toà án xử). Ví dụ: HĐQT trường có 20 người, nhiệm kỳ 4 năm, mỗi năm bầu lại 5 người cũ/mới. Tính thừa kế và liên tục rất cao. Ứng viên vào HĐQT có thể tự ứng cử hay được đề cử, gồm những người có uy tín lớn trong cộng đồng giáo dục và chính trị, xã hội. Ngoài Chủ tịch HĐQT, thành viên của HĐQT thường chỉ nhận chi phí công tác, chứ không nhận lương. Xung đột/mâu thuẫn quyền lợi cá nhân với tổ chức trường là điều cấm kỵ. Trường càng danh giá thì việc chọn lựa ứng viên HĐQT càng khó và gắt gao. Vì họ sẽ giúp cho trường rất nhiều về uy tín và liên hệ. HĐQT họp mỗi tháng 1 lần, các tiểu ban của HĐT có thể nhiều hơn (tùy theo công việc).

Tài chính của trường phi lợi nhuận? 
Nguồn thu chính cho trường gồm (1) học phí, (2) đóng góp của xã hội, (3) hợp đồng với chính phủ và các doanh nghiệp, (4) nguồn thu từ đầu tư .. trường càng nổi tiếng thì càng thuận lợi cho việc (2), (3), (4). Đa phần nguồn thu chính của trường là học phí. Trường tư cân đối chi thu. Tài sản được quyền thế chấp như doanh nghiệp, nhưng không được dính đến cá nhân.

Vì sao các trường phi lợi nhuận Mỹ được xem là có lợi thế về tài chính và đầu kiện phát triển hơn các loại trường khác? 

–       Trường phi lợi nhuận có quy chế được miễn thuế (theo Điều 503© 3 của Luật phi lợi nhuận). Luật này áp dụng cho khoảng 1,600,000 tổ chức xã hội (bao gồm giáo dục).

–       Không có thuế doanh nghiệp và các loại thuế khác (vì là hoạt động xã hội, không có cổ đông hay chia cổ tức). Tuy nhiên, nếu tổ chức trường hoạt động kinh doanh ngoài mục đích giáo dục của trường, phần lợi nhuận có thể phải trả thuế, cho dù nguồn thu cũng sẽ đổ về cho hoạt động trường.

–       Các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp đóng góp cho trường, thì phần (khoảng) đóng sẽ được miễn trừ thuế. Thường thì cáccựu sinh viên thành danh của trường, đóng góp rất nhiều cho trường và hỗ trợ công việc, tinh thần cho lớp đàn em.

–       Các trường nổi tiếng thường nhận nhiều hợp đồng lớn từ chính phủ, doanh nghiệp .. nghiên cứu, tư vấn, dự án .. làm tăng giá trị và hoạt động của trường và tính cộng đồng, gắng kết với xã hội.

–       Học phí thu ở các Đại học phi lợi nhuận cao hơn trường công và trường lợi nhuận rất nhiều, vì xã hội đánh giá phần lớn loại trường này chất lượng và đẳng cấp hơn. Ho cũng có khả năng cấp học bổng nhiều cho sinh viên nghèo, học giỏi. Đồng thời, họ được miễn thuế, nhận được sự đóng góp từ cá nhân, xã hội vì xem tổ chức trường phi lợi nhuận là đóng góp cho xã hội, thay vì lợi nhuận cho các cá nhân.

–       Ngược lại các trường theo mô hình lợi nhuận, không được miễn thuế, không nhận được đóng góp từ các nhân và xã hội .. mà còn bị áp lực lợi nhuận từ các nhà đầu tư, cổ đông.  Hiện nay không có trường “lợi nhuận” nào nằm trong 500 trường hàng đầu của Mỹ.